ATEX Sertifikası: 2014/34/AB Kapsamında ATEX Belgesi
ATEX sertifikası, patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan alanlarda kullanılmak üzere tasarlanan ekipman ve koruyucu sistemlerin 2014/34/AB ATEX Yönetmeliği kapsamındaki temel sağlık ve güvenlik gereklerine uygunluğunun değerlendirilmesi sürecinde düzenlenen belgelere verilen yaygın isimdir. Elektrikli veya mekanik bir ürünün “exproof” olarak piyasaya sunulabilmesi için yalnızca dayanıklı bir tasarıma sahip olması yeterli değildir. Ürünün kullanım amacı, ekipman grubu, kategorisi, koruma seviyesi, uygulanan standartlar ve uygunluk değerlendirme yöntemi birlikte ele alınmalıdır.
2014/34/AB sayılı Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik; potansiyel olarak patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipmanları, koruyucu sistemleri, belirli güvenlik-kontrol-düzenleme cihazlarını ve ilgili bileşenleri kapsar. Ürünün kategorisine göre üretici tarafından yürütülen iç üretim kontrolünden, Onaylanmış Kuruluşun dahil olduğu AB tip incelemesi ve kalite güvence modüllerine kadar farklı uygunluk değerlendirme yolları uygulanabilir.
SZUTEST, 2014/34/AB kapsamında Onaylanmış Kuruluş olarak ATEX ürün belgelendirme süreçlerinde üreticilere uygunluk değerlendirme hizmeti sunar. Sürecin amacı doğru sınıflandırılmış, teknik dosyası yeterli, gerekli test ve değerlendirmeleri tamamlanmış ürünün mevzuata uygun şekilde CE ve özel patlamadan korunma işaretlemesi ile piyasaya arz edilmesini sağlamaktır.
ATEX Sertifikası Hangi Ürünler İçin Gereklidir?
ATEX belgesi gerekliliği, bir ürünün yalnızca elektrikli veya endüstriyel olmasına göre belirlenmez. Esas kriter, ürünün üretici tarafından potansiyel olarak patlayıcı bir ortamda kullanılmak üzere tasarlanması ve kendi potansiyel tutuşturma kaynakları açısından ATEX kapsamına girmesidir.
Yönetmelik kapsamında değerlendirilebilen başlıca ürün grupları şunlardır:
- Patlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı toz bulunan ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmış elektrikli ekipmanlar.
- Mekanik kaynaklı kıvılcım, sıcak yüzey veya diğer tutuşturma riskleri oluşturabilecek exproof / patlamadan korunmuş mekanik ekipmanlar.
- Patlamanın başlamasını önlemek veya etkisini sınırlamak üzere tasarlanmış koruyucu sistemler.
- Patlayıcı ortamın dışında bulunsa dahi ATEX ekipmanının güvenli çalışması için gerekli olan belirli emniyet, kontrol ve düzenleme cihazları.
- ATEX ekipmanlarının ve koruyucu sistemlerin güvenli çalışması için gerekli, bağımsız fonksiyonu bulunmayan bileşenler.
Uygulamaya bağlı olarak motorlar, aydınlatma armatürleri, sensörler, bağlantı kutuları, kontrol ekipmanları, pompalar, fanlar, vanalar, transmisyon elemanları ve benzeri birçok ürün ATEX değerlendirmesine konu olabilir. Ancak ürün adı tek başına yeterli değildir; ürünün kullanım amacı, potansiyel tutuşturma kaynağı ve hedeflenen patlayıcı ortam birlikte değerlendirilmelidir.
ATEX ürün belgelendirmesi; petrol ve gaz, petrokimya, kimya, maden, boya ve solvent prosesleri, ilaç, gıda, un-yem, silo ve yanıcı toz oluşabilen üretim hatları gibi sektörlerde kullanılan ekipmanlar açısından özellikle önemlidir.
Ekipman Grupları ve Kategoriler
ATEX kapsamında doğru kategori seçimi, belgelendirme sürecinin temel adımlarından biridir. Yönetmelik ekipmanları Grup I ve Grup II olarak ayırır. Grup I madenlerde kullanılacak ekipmanları, Grup II ise madenler dışındaki patlayıcı ortam riski bulunan alanlarda kullanılacak ekipmanları kapsar.
| Grup | Kategori | Kullanım Alanı |
|---|---|---|
| Grup I | M1 | Yer altı madenleri ve grizu/yanıcı toz tehlikesi bulunan maden yüzey tesisleri. Çok yüksek koruma seviyesi; patlayıcı ortam mevcutken güvenlik açısından çalışmaya devam etmesi gereken ekipmanlar. |
| Grup I | M2 | Yer altı madenleri ve ilgili yüzey tesisleri. Yüksek koruma seviyesi; patlayıcı ortam oluştuğunda enerjisinin kesilmesi öngörülen ekipmanlar. |
| Grup II | Kategori 1 (G / D) | Patlayıcı atmosferin sürekli, uzun süreli veya sık oluşabildiği alanlar. Çok yüksek koruma seviyesi. |
| Grup II | Kategori 2 (G / D) | Patlayıcı atmosferin normal işletmede zaman zaman oluşmasının beklendiği alanlar. Yüksek koruma seviyesi. |
| Grup II | Kategori 3 (G / D) | Patlayıcı atmosferin normal işletmede beklenmediği; oluşursa seyrek ve kısa süreli olduğu alanlar. Normal koruma seviyesi. |
G: gaz, buhar ve sis ortamları; D: yanıcı toz ortamları. Ürünün kategori ve kullanım alanı seçimi, üreticinin amaçlanan kullanım tanımına ve teknik değerlendirmeye göre yapılmalıdır.
ATEX Belgelendirmesinde Uygulanan Modüller
ATEX sertifikası için uygulanacak uygunluk değerlendirme modülü, ekipman grubu, kategori ve ürün tipine göre değişir. Bu nedenle her ürün için aynı belgelendirme yolu uygulanmaz. Özellikle daha yüksek koruma seviyesine sahip kategorilerde Onaylanmış Kuruluşun ürün tipi ve/veya üretim kalite sistemi üzerinde değerlendirme yapması gerekir.
Modül B – AB Tip İncelemesi: Ürün tasarımının ve tipinin 2014/34/AB gereklerine uygunluğunun Onaylanmış Kuruluş tarafından değerlendirilmesidir.
Modül D – Üretim Sürecinin Kalite Güvencesi: Onaylanmış Kuruluş, üreticinin onaylanmış tipe uygun ürün üretmesini sağlayan kalite sistemini değerlendirir ve gözetir.
Modül F – Ürün Doğrulaması: Üretilen ürünlerin onaylanmış tipe uygunluğu ürün doğrulama yaklaşımıyla değerlendirilir.
Modül C1 – Denetimli Ürün Deneyi + İç Üretim Kontrolü: Üretici iç üretim kontrolünü uygular; belirlenen ürün kontrolleri Onaylanmış Kuruluş gözetiminde yürütülür.
Modül E – Ürün Kalite Güvencesi: Nihai ürün kalite güvencesine odaklanan kalite sistemi Onaylanmış Kuruluş tarafından değerlendirilir.
Modül A – İç Üretim Kontrolü: Belirli ürün/kategori senaryolarında üreticinin kendi iç üretim kontrolüne dayanan uygunluk değerlendirme yaklaşımıdır. Bazı Kategori 2 mekanik ürünlerde teknik dokümantasyonun Onaylanmış Kuruluşa iletilerek muhafaza edilmesi gerekir.
Modül G – Birim Doğrulaması: Tek bir ürün veya sınırlı üretim gibi durumlarda, ilgili ürün biriminin temel gereklere uygunluğu Onaylanmış Kuruluş tarafından değerlendirilir.
Örneğin Grup I Kategori M1 ve Grup II Kategori 1 ekipmanlarda AB Tip İncelemesi (Modül B) sonrasında Modül D veya Modül F yollarından biri uygulanabilir; Modül G de uygun bir alternatif olabilir. Grup I Kategori M2 ve Grup II Kategori 2 ürünlerde ise ürünün elektrikli, içten yanmalı motor veya diğer ekipman niteliğine göre farklı modül kombinasyonları devreye girer.
ATEX Sertifikası Nasıl Alınır?
ATEX sertifikası alma süreci, ürünün doğru sınıflandırılmasıyla başlar. Sürece yalnızca test gözüyle yaklaşmak yerine; tasarım, teknik dosya, standardizasyon, üretim kontrolü ve işaretleme adımlarının birlikte planlanması daha doğru sonuç verir.
1. Ürün kapsamının belirlenmesi: Ürünün 2014/34/AB kapsamında olup olmadığı, amaçlanan kullanım alanı ve patlayıcı atmosfer türü değerlendirilir.
2. Ekipman grubu ve kategorinin seçilmesi: Grup I / Grup II, M1-M2 veya Kategori 1-2-3 ile G/D sınıflandırması belirlenir.
3. Uygulanabilir standartların belirlenmesi: Ürünün koruma tipine ve teknik yapısına göre harmonize standartlar ve gerekli deneyler belirlenir.
4. Teknik dosyanın hazırlanması: Ürün tanımı, çizimler, devreler, hesaplamalar, risk değerlendirmesi, kullanılan standartlar, test sonuçları, kullanım talimatları ve gerekli diğer teknik kayıtlar üretici tarafından oluşturulur.
5. Test ve incelemelerin tamamlanması: İlgili standartların gerektirdiği elektriksel, mekanik, termal, koruma tipi veya diğer teknik deneyler gerçekleştirilir.
6. Uygunluk değerlendirme modülünün uygulanması: Kategoriye göre AB Tip İncelemesi, ürün doğrulama veya kalite güvence modülleri yürütülür; gerekli durumlarda üretim yeri denetimi yapılır.
7. Belgelendirme ve işaretleme: Uygunluk süreci başarıyla tamamlandığında ilgili sertifika/uygunluk dokümanları düzenlenir. Üretici, gerekli şartları yerine getirerek AB Uygunluk Beyanı’nı düzenler ve ürüne mevzuata uygun CE ve Ex işaretlemesini uygular.
ATEX Teknik Dosyasında Neler Bulunmalıdır?
Teknik dosya, ATEX belgelendirmesinin yalnızca formalite amaçlı bir evrak paketi değildir; ürünün patlama risklerine karşı nasıl güvenli hale getirildiğini teknik olarak gösterebilmelidir. Dosya içeriği ürün ve uygulanan modüle göre değişebilmekle birlikte genel olarak aşağıdaki bilgi ve kayıtlar beklenir:
- Ürün tanımı, model/varyant listesi ve amaçlanan kullanım.
- Genel ve detay teknik çizimler, devre şemaları ve kritik bileşen bilgileri.
- Tutuşturma tehlikesi / risk değerlendirmesi ve alınan koruma önlemleri.
- Uygulanan harmonize standartlar ve teknik şartnameler.
- Hesaplamalar, test raporları ve doğrulama kayıtları.
- Malzeme ve kritik komponent sertifikaları / teknik verileri.
- Etiket, işaretleme ve Ex marking taslağı.
- Kurulum, kullanım, bakım ve güvenlik talimatları.
- Uygunluk değerlendirme sürecine ilişkin kalite ve üretim kayıtları.
İş Yerlerine Yönelik ATEX Muayeneleri
ATEX ürün belgelendirmesi ile iş yerindeki patlayıcı ortam güvenliği birbiriyle ilişkili olsa da aynı hizmet değildir. 2014/34/AB, esas olarak patlayıcı ortamlarda kullanılacak ürün ve ekipmanın piyasaya arzına yönelik gereklilikleri düzenler. İş yerinde ise patlayıcı atmosfer oluşabilecek alanların sınıflandırılması, uygun ekipmanın seçimi ve tesisin güvenli kullanım koşullarının değerlendirilmesi ayrıca ele alınmalıdır.
İş yerlerine yönelik ATEX muayenelerinde; sahadaki zon sınıfları, kullanılan ekipmanların ATEX işaretlemeleri, ekipman-kategori/zon uyumu, montaj koşulları, kablolama ve bağlantılar, topraklama/elektrostatik riskler, bakım durumu ve görünür uygunsuzluklar gibi başlıklar kontrol edilebilir. Ürün üzerinde ATEX sertifikasının bulunması, ekipmanın yanlış zona kurulması veya uygun olmayan montaj yapılması halinde tek başına saha güvenliğini garanti etmez.
Bu nedenle ürün belgelendirmesi, patlamadan korunma dokümanı, zon sınıflandırması ve tesis muayenesi gibi çalışmaların birbirini tamamlayan fakat ayrı sorumluluk alanları olduğu dikkate alınmalıdır.
ATEX Belgelendirme İçin SZUTEST ile İletişime Geçin!
Ürününüzün 2014/34/AB ATEX Yönetmeliği kapsamına girip girmediğini, hangi ekipman grubu ve kategoride değerlendirileceğini, hangi testlerin ve uygunluk değerlendirme modüllerinin uygulanacağını netleştirmek için uzmanlarımızla iletişime geçebilir ya da iletişim formunu doldurabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Günlük kullanımda “ATEX belgesi” ve “ATEX sertifikası” ifadeleri çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. Teknik olarak ise düzenlenen dokümanın adı uygulanan uygunluk değerlendirme modülüne göre değişebilir; örneğin AB Tip İnceleme Sertifikası veya kalite güvence onayına ilişkin belgeler söz konusu olabilir. CE işaretlemesinin nihai sorumluluğu üreticiye aittir.
Ürün 2014/34/AB kapsamına giriyor ve patlayıcı ortamda kullanılmak üzere piyasaya arz ediliyorsa ilgili uygunluk değerlendirme yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gerekir. Ancak her ürün için Onaylanmış Kuruluştan aynı tip sertifikanın alınması gerekmez; zorunluluk ürün grubu, kategori ve uygulanacak modüle göre değişir.
Ex işareti, ürünün patlayıcı atmosferlerde kullanım için tasarlandığını ve ilgili patlamadan korunma gereklilikleri kapsamında sınıflandırıldığını gösteren özel işaretlemenin parçasıdır. Ex işaretine ekipman grubu, kategori, G/D bilgisi ve uygulanan koruma tipine ilişkin ek kodlar eşlik edebilir.
Hayır. Onaylanmış Kuruluşun rolü ürün kategorisine ve uygunluk değerlendirme yoluna göre değişir. Kategori 1 ve M1 gibi yüksek koruma gerektiren ürünlerde üçüncü taraf değerlendirmesi daha kapsamlıdır. Kategori 3 ürünlerde ise genel olarak üreticinin iç üretim kontrolüne dayanan süreç uygulanır. Kategori 2 ve M2 ürünlerde ürün tipine göre farklı yollar bulunur.
Süre; ürünün karmaşıklığına, kategoriye, teknik dosyanın hazır olma seviyesine, gerekli testlere, standarda, numune durumuna ve uygulanacak kalite güvence modülüne göre değişir. Teknik dosya ve numuneler eksiksiz olduğunda süreç daha hızlı ilerler; kapsamlı test veya üretim yeri denetimi gereken projelerde süre uzayabilir.
ATEX belgelendirme ücreti sabit değildir. Ürün grubu, kategori, koruma tipi, test kapsamı, modül, üretim yeri sayısı, dokümantasyon seviyesi ve varsa saha/kalite sistemi denetimleri teklif üzerinde etkili olur. Net fiyat için ürün teknik bilgileri üzerinden kapsam değerlendirmesi yapılmalıdır.
Belge doğrulamada belge numarası, üretici adı, ürün modeli, kapsam, uygulanan standartlar, belge durumu ve düzenleyen kuruluş bilgileri kontrol edilmelidir. SZUTEST tarafından düzenlenen belgeler için SZUTEST’in belge doğrulama kanalları üzerinden teyit talep edilebilir.
ATEX 2014/34/AB, Avrupa Birliği mevzuatı kapsamında kullanılan bir uygunluk sistemidir. Avrupa dışındaki ülkeler ATEX belgelerini ticari veya teknik açıdan kabul edebilse de bu otomatik bir yasal geçerlilik anlamına gelmez. Hedef ülkeye göre IECEx, UKEX veya yerel sertifikasyon/işaretleme gereklilikleri ayrıca değerlendirilmelidir.